Czas czytania: 3 minut

Teoria dysonansu poznawczego przede wszystkim dotyczy sytuacji, w trakcie której, u osoby pojawiają się sprzeczne ze sobą myśli. Taki konflikt wywołuje zarówno dyskomfort psychiczny, jak i napięcie.

Dysonans poznawczy został opracowany w 1957 roku przez Leona Festingera. Wciąż jednak – pomimo tylu lat – jest teorią udoskonalaną przez psychologów społecznych.

Tematyka artykułu:

  1. Co to jest dysonans poznawczy
  2. Eksperyment Leona Festinger’a
  3. Dysonans poznawczy – przykłady
  4. Redukcja dysonansu poznawczego

Co to jest dysonans poznawczy?

Definicja dysonansu poznawczego jest znana w świecie psychologii już od lat 60. ubiegłego wieku. Podstawowym założeniem teorii dysonansu poznawczego, jest twierdzenie o pojawieniu się nieprzyjemnego napięcia psychicznego w momencie, kiedy osoba staje przed sprzecznymi elementami poznawczymi. Mowa tutaj na przykład o zachowaniu, twierdzeniach, przemyśleniach, postawach, ocenach, informacjach i tym podobne.

Często dysonans poznawczy jest nazywany popędem, ponieważ ma on podobny wpływ na zachowanie w porównaniu do podstawowych popędów człowieka. Można to porównać do głodu, bólu czy pragnienia. Dysonans poznawczy, wywołuje ogólną motywację dla organizmu oraz do zachowań, których celem jest zmniejszenie napięcia. Wywołuje jednocześnie antycypacyjne unikanie. Człowiek w ten sposób uczy się reakcji na bodźce, które są kojarzone z pojawieniem się dysonansu.

Z pomocą dysonansu poznawczego można wyjaśnić zachowania człowieka, które należą do różnych obszarów. Najczęściej rozbieżność występuje pomiędzy wartościami, a postawami u jednej ze stron. W momencie, kiedy człowiek uświadamia sobie, że postępuje w sprzeczności z własnymi przekonaniami, odczuwa pewnego rodzaju przymus przywrócenia harmonii.

Warto pamiętać, że dysonans poznawczy może również upośledzać, przyćmiewać racjonalne myślenie. Przykładem mogą być chociażby palacze, którzy są przekonani, że palą mniej, niż jest w rzeczywistości. Alkoholicy z kolei uważają, że ilość wypitego alkoholu jest mniejsza w stosunku do tego, ile pije naprawdę.

Dysonans poznawczy – eksperyment Leona Festinger’a

W 1957 roku Leon Festinger stworzył pierwotną wersję teorii dysonansu poznawczego. Sam uczony jednak wyjaśniał wielokrotnie, że na jej pomysł wpadł w 1934 roku, kiedy dowiedział się o trzęsieniu ziemi w Indiach. Po kataklizmie wśród osób, które zostały najbardziej poszkodowane, rozchodziły się plotki o pomocy rządowej. W okolicznych wioskach z kolei, gdzie mieszkańcy odczuli jedynie niewielkie wstrząsy, mówiono o kolejnych katastrofach, które mają nadejść.

Festinger stwierdził, że przez plotki osoby z okolicznych wiosek usprawiedliwiały w ten sposób swój strach. Uczony w ten sposób doszedł do wniosku, że ludzie dopasowują obraz świata, w którym przyszło im żyć, do tego, jak się czują albo co robią w danym momencie. Dysonansowi poznawczemu towarzyszy nieprzyjemny stan napięcia psychicznego. Może się on również pojawić wtedy, gdy zachowania poszczególnych ludzi nie są spójne z ich postawami albo przekonaniami.

Aby potwierdzić swoje przypuszczenia, Leon Festinger przeprowadził eksperyment, w którym badani zostali poproszeni o wykonanie bardzo nudnego zajęcia – przez około pół godziny stawiali i zdejmowali dwanaście szpułek na tackę, a przez kolejne pół godziny – przekręcali czterdzieści osiem klocków.

Następnie osoby badane miały zachwalać te zadania innym. Niektórzy za pochwały dostawali niewielką zapłatę w wysokości jednego dolara, a inni – w wysokości dwudziestu dolarów. Osoby w grupie kontrolnej z kolei nie zostały namówione do kłamstwa i nie dostały pieniędzy. Na koniec sprawdzono, co każdy z badanych myślał na temat zadań z pierwszej fazy eksperymentu.

Na podstawie wyników, Festinger opisywał później swoją teorię dysonansu poznawczego w ten sposób: jeśli jakąś osobę nakłonimy do zrobienia lub powiedzenia czegoś, co jest sprzeczne z jej prywatnymi poglądami, to u tej osoby wystąpi tendencja do zmiany poglądów, tak aby współpracowały z tym, co zrobiła albo powiedziała. Im większą wywiera się presję, aby wywołać takie zachowanie, tym słabsza jest ta tendencja.

Dysonans poznawczy – przykłady

Dysonans poznawczy można zauważyć w wielu momentach naszego życia. W szczególności są widoczne w następujących przykładach:

  1. Oszczędna kobieta chce zakupić sukienkę, która bardzo jej się podoba. Wie jednak, że jest niezwykle droga i nie ma pewności, że nadarzy się okazja, aby w niej chodzić. “Może będę mogła ją ubrać w najbliższej przyszłości. Potem pożałuję, że jej nie kupiłam” – myśli kobieta.
  2. Osoba paląca chce rzucić zwykłe papierosy i zakupić papierosa elektronicznego. Wie jednak, że może być bardziej szkodliwy od zwykłych i że musi wydać sporo pieniędzy, aby go zakupić. “Na coś muszę umrzeć, a ten papieros nie śmierdzi nikotyną” – stwierdzi palacz.
  3. Osoba głęboko wierząca dowiaduje się, że ksiądz z jej parafii molestował dziecko. “To pewnie nieprawda. To bardzo dobry człowiek, znam go”.
  4. Życzliwy człowiek odmawia dania jałmużny żebrakowi. “Pewnie chciał na piwo. To darmozjad. Pewnie pracuje dla mafii”.
  5. Pilny student nie nauczył się na egzamin, który może zaważyć na jego średniej, a w ostateczności – na tym, czy dostanie stypendium naukowe. Musi w jakiś sposób ściągnąć od kolegi. “Jeśli tego nie zrobię, nie dostanę pieniędzy. Nie będę miał z czego utrzymać się na studiach”.

Redukcja dysonansu poznawczego – ćwiczenia

W przypadku pojawienia się dysonansu poznawczego, dana osoba jest motywowana do jego zredukowania oraz przywrócenia ładu pomiędzy sprzecznymi informacjami. Można tego dokonać na kilka sposobów:

Po pierwsze, poprzez zmianę jednego z kolizyjnych elementów. Palacz odrzuca informacje o szkodliwości palenia. Drugim sposobem na redukcję dysonansu poznawczego jest zmiana znaczenia jednego z elementów. Przykładem jest chociażby osoba, która uważa, że jedzenie fast food’ów jej nie zaszkodzi, ponieważ spożywa je tylko trzy razy w tygodniu. Poza tym pije tylko colę light.

Kolejnym sposobem na redukcję dysonansu poznawczego jest dodanie nowego elementu poznawczego, który w efekcie zredukuje sprzeczności między dwoma dotychczasowymi elementami. Osoba otyła nie zmieni swojego menu, ale stwierdzi, że jeśli zacznie uprawiać sport albo zacznie chodzić po schodach, zamiast jeździć windą, to schudnie, a jednocześnie poprawi swoje zdrowie fizyczne.