Czas czytania: 7 minut

Teoria dysonansu poznawczego odnosi się do sytuacji, w której u danej osoby pojawiają się dwie sprzeczne ze sobą myśli. Powoduje to dyskomfort i napięcie psychiczne. W 1957 r. Leon Festinger zaproponował, że konflikt ten powoduje u ludzi uczucie niepokoju, dopóki nie zredukują lub nie wyeliminują dysonansu psychologicznego poprzez zmianę jednego z przekonań tak, aby nie było ono już sprzeczne z innym przekonaniem.

Czy kiedykolwiek czułeś się sfrustrowany po zrobieniu czegoś, co wydaje się mieć sens? Rób to wystarczająco często, a Twój mózg może popaść w dysonans poznawczy, czyli stres psychiczny, który powstaje, gdy czujemy, że nasze przekonania są sprzeczne z tym, co zrobiliśmy. Teoria dysonansu poznawczego została stworzona w 1957 roku, aby opisać, w jaki sposób ludzie dążą do osiągnięcia wewnętrznej spójności pomiędzy swoimi działaniami a myślami, uczuciami i postawami, które mają na swój temat.

Teoria dysonansu poznawczego jest powszechnie znana i akceptowana jako najlepsze wyjaśnienie zachowania człowieka w sytuacjach społecznych. Koncepcja ta została po raz pierwszy wprowadzona przez psychologa Leona Festingera, który opisał ją dokładniej niż jakikolwiek inny teoretyk przed nim lub po nim.

Dysonans poznawczy to nieprzyjemne uczucie, które pojawia się, gdy nasze działania nie są zgodne z tym, co wiemy, że jest prawdą. Na przykład, jeśli stać cię na nowy, wypasiony samochód, ale ciągle powtarzasz sobie, że pieniądze nie mają znaczenia i zamiast tego spędzasz dni jeżdżąc komunikacją miejską – są szanse, że będziesz odczuwał niepewność, czy warto wydać 400 tys. złotych na SUV-a tylko ze względu na wygodę.

Dysonans poznawczy – definicja

Definicja dysonansu poznawczego to dyskomfort psychiczny, który pojawia się, gdy dana osoba dostrzega dwie sprzeczne idee. Może się to często zdarzyć w przekonaniach, wartościach lub postawach i ludzie instynktownie chcą przywrócić harmonię poprzez zmianę zachowania.

Koncepcja dysonansu poznawczego jest znana od wielu lat i pozostaje aktualna do dziś. Dysonans poznawczy występuje u osób, które posiadają wiedzę na temat dwóch różnych poglądów na dany temat, które są ze sobą sprzeczne.

Dysonans poznawczy to stan umysłowego rozchwiania. To tak, jakbyś trzymał w głowie dwie różne myśli w tym samym czasie i nie wiedział, w którą wierzyć, albo kiedy przymierzasz ubrania, ale nie możesz się zdecydować, czy będą dobrze wyglądać z czymkolwiek innym w twojej szafie.

Podstawowym założeniem teorii dysonansu poznawczego, jest twierdzenie o pojawieniu się nieprzyjemnego napięcia psychicznego w momencie, kiedy osoba staje przed sprzecznymi elementami poznawczymi. Mowa tutaj na przykład o zachowaniu, twierdzeniach, przemyśleniach, postawach, ocenach, informacjach i tym podobne.

Teoria dysonansu poznawczego sugeruje, że ludzie doświadczają uczucia stresu psychicznego, kiedy stają w obliczu sprzecznych myśli lub zachowań. Na przykład, jeśli dana osoba zjadła zbyt wiele pączków, a potem godzinami czyta etykiety żywieniowe, prawdopodobnie będzie odczuwać pewien dyskomfort, ponieważ jej zachowanie nie pasuje do tego, co właśnie zrobiła – zjadła pączki.

Dysonans poznawczy, termin ukuty przez Leona Festingera w latach 50-tych, jest niezwykle podobny do głodu lub pragnienia. Charakteryzuje się jako niepokój, który odczuwamy, gdy nasze myśli nie zgadzają się z rzeczywistością i czasami powodują, że mamy bezmyślne kompulsje, abyśmy mogli czuć się bardziej komfortowo. 

Dysonans poznawczy może przeszkadzać nam w racjonalnym myśleniu. Na przykład palacze wierzą, że palą mniej niż to, co jest obecnie prawdą, a alkoholicy piją znacznie mniej, niż mówią ich własne wspomnienia. Zjawisko to jest badane od lat, ale nadal pozostaje tajemnicą!

Dysonans poznawczy – eksperyment Leona Festinger’a

Teoria dysonansu poznawczego Festingera (1957) sugeruje, że mamy wewnętrzną chęć utrzymywania wszystkich naszych postaw i zachowań w harmonii i unikania dysharmonii (lub dysonansu). Jest to znane jako zasada spójności poznawczej. 

W 1957 roku Leon Festinger stworzył pierwotną wersję teorii dysonansu poznawczego. Sam uczony jednak wyjaśniał wielokrotnie, że na jej pomysł wpadł w 1934 roku, kiedy dowiedział się o trzęsieniu ziemi w Indiach. Po kataklizmie wśród osób, które zostały najbardziej poszkodowane, rozchodziły się plotki o pomocy rządowej. W okolicznych wioskach z kolei, gdzie mieszkańcy odczuli jedynie niewielkie wstrząsy, mówiono o kolejnych katastrofach, które mają nadejść.

Festinger stwierdził, że przez plotki osoby z okolicznych wiosek usprawiedliwiały w ten sposób swój strach. Uczony w ten sposób doszedł do wniosku, że ludzie dopasowują obraz świata, w którym przyszło im żyć, do tego, jak się czują albo co robią w danym momencie. Dysonansowi poznawczemu towarzyszy nieprzyjemny stan napięcia psychicznego. Może się on również pojawić wtedy, gdy zachowania poszczególnych ludzi nie są spójne z ich postawami albo przekonaniami.

Aby potwierdzić swoje przypuszczenia, Leon Festinger przeprowadził eksperyment, w którym badani zostali poproszeni o wykonanie bardzo nudnego zajęcia – przez około pół godziny stawiali i zdejmowali dwanaście szpułek na tackę, a przez kolejne pół godziny – przekręcali czterdzieści osiem klocków.

Następnie osoby badane miały zachwalać te zadania innym. Niektórzy za pochwały dostawali niewielką zapłatę w wysokości jednego dolara, a inni – w wysokości dwudziestu dolarów. Osoby w grupie kontrolnej z kolei nie zostały namówione do kłamstwa i nie dostały pieniędzy. Na koniec sprawdzono, co każdy z badanych myślał na temat zadań z pierwszej fazy eksperymentu.

Na podstawie wyników, Festinger opisywał później swoją teorię dysonansu poznawczego w ten sposób: jeśli jakąś osobę nakłonimy do zrobienia lub powiedzenia czegoś, co jest sprzeczne z jej prywatnymi poglądami, to u tej osoby wystąpi tendencja do zmiany poglądów, tak aby współpracowały z tym, co zrobiła albo powiedziała. Im większą wywiera się presję, aby wywołać takie zachowanie, tym słabsza jest ta tendencja.

Dysonans poznawczy – przykłady

Zobacz przykłady, w jaki sposób dysonans poznawczy jest widoczny w wielu różnych aspektach naszego życia:

  1. Oszczędnej kobiecie podoba się sukienka, ale wie, że jest bardzo droga. Obawia się, że nie będzie mieć okazji, aby ją nosić. Zdaje sobie sprawę z tego, że jest droga. Przed zakupem sukienki wychodzi ze sklepu i żałuje, że nie kupiła, kiedy miała szansę.
  2. Osoba paląca chce rzucić zwykłe papierosy i zakupić papierosa elektronicznego. Wie jednak, że może być bardziej szkodliwy od zwykłych i że musi wydać sporo pieniędzy, aby go zakupić. “Na coś muszę umrzeć, a ten papieros nie śmierdzi nikotyną” – stwierdzi palacz.
  3. Osoba głęboko wierząca dowiaduje się, że ksiądz z jej parafii molestował dziecko. “To pewnie nieprawda. To bardzo dobry człowiek, znam go”.
  4. Życzliwy człowiek odmawia dania jałmużny żebrakowi. “Pewnie chciał na piwo. To darmozjad. Pewnie pracuje dla mafii”.
  5. Pilny student nie nauczył się na egzamin, który może zaważyć na jego średniej, a w ostateczności – na tym, czy dostanie stypendium naukowe. Musi w jakiś sposób ściągnąć od kolegi. “Jeśli tego nie zrobię, nie dostanę pieniędzy. Nie będę miał z czego utrzymać się na studiach”.
  6. Bez względu na posiadaną wiedzę na temat rynków finansowych inwestorzy zawyżają opłacalność własnych inwestycji, tak by uniknąć potencjalnego dysonansu poznawczego
  7. Dysonans poznawczy w zależności emocjonalnej rodzi się w sytuacji, kiedy dana osoba czuje, iż każda chwila z obecnym partnerem stanowi dla niej karę i sprawia jej ból, a mimo to dalej tkwi w związku, ponieważ boi się odrzucenia i samotności. 

W trakcie badania teorii dysonansu poznawczego, psycholodzy odkryli także inne prawidłowości, które były z nim powiązane, m.in. to, że stosowanie kar za wykonywanie określonych czynności podnosi ich atrakcyjność, natomiast nagradzanie działań, które ktoś i tak wykonywał z przyjemnością sprawia, że przestają być one lubiane.

Dysonans poznawczy ćwiczenia

W przypadku pojawienia się dysonansu poznawczego, dana osoba jest motywowana do jego zredukowania oraz przywrócenia ładu pomiędzy sprzecznymi informacjami. Można tego dokonać na kilka sposobów:

Po pierwsze, poprzez zmianę jednego z kolizyjnych elementów. Palacz odrzuca informacje o szkodliwości palenia. Drugim sposobem na redukcję dysonansu poznawczego jest zmiana znaczenia jednego z elementów. Przykładem jest chociażby osoba, która uważa, że jedzenie fast food’ów jej nie zaszkodzi, ponieważ spożywa je tylko trzy razy w tygodniu. Poza tym pije tylko colę light.

Kolejnym sposobem na redukcję dysonansu poznawczego jest dodanie nowego elementu poznawczego, który w efekcie zredukuje sprzeczności między dwoma dotychczasowymi elementami.

Na przykład osoba z nadwagą podejmie nowe działanie związane ze zdrowiem fizycznym, aby jej dysonans poznawczy zniknął. Na przykład, zacznie uprawiać sport lub chodzić po schodach, zamiast korzystać z windy, aby schudnąć i jednocześnie poprawić swoje zdrowie fizyczne.

Redukcja dysonansu poznawczego – ćwiczenia

Chęć ograniczenia dysonansu zależy od wagi jego czynników, od stopnia wpływu, jaki wywiera na nie człowiek, i od nagród, które mogą wchodzić w grę. „Samousprawiedliwienie zachowania” stanowi proces psychologiczny, który polega na powstawaniu przekonań u jednostki, które zmniejszają uczucie dysonansu poznawczego. Im dana jednostka posiada wyższą ocenę własnej moralności, tym bardziej będzie starała się zredukować wewnętrzne uczucie dyskomfortu psychicznego.

W obliczu dysonansu poznawczego ludzie zrobią wszystko, aby zmniejszyć dyskomfort i przywrócić się do stanu równowagi. Można to osiągnąć poprzez zmianę zachowania tak, aby było ono zgodne z obydwoma elementami psychicznymi lub usprawiedliwienie swoich działań tak, aby nie były one już ze sobą sprzeczne.

Kiedy dysonans poznawczy pojawia się pomiędzy dwoma sprzecznymi przekonaniami, najłatwiejszym i najbardziej praktycznym sposobem na jego zredukowanie jest pogodzenie jednego z nich. Kiedy mężczyzna decyduje się kupić drogi krawat zamiast przyborów szkolnych na projekt klasowy swojej córki, może usprawiedliwić się na wiele sposobów — on potrzebuje tej pracy; ona zrozumie, kiedy będzie starsza, co się dzisiaj wydarzyło.

Kiedy nasze działania nie są zgodne z naszymi wartościami lub kiedy stajemy w obliczu sprzecznych dowodów (np. palenie nie pomaga schudnąć), często powodują, że czujemy się nieswojo w stosunku do tego, kim jesteśmy jako ludzie, ponieważ cały ten czas spędzony na przekonywaniu samych siebie nie wyszedł nam najlepiej.

Przykładem takiej redukcji może być sytuacja, w której jedna ze stron przedstawia naukowe badania, dowodzące szkodliwości papierosów jako argument.

Druga osoba zaś odrzuca ich uznanie, twierdząc, że są one zbyt niejednoznaczne i przeprowadzone w zły sposób. Kontratak — ten sposób redukowania dysonansu poznawczego można zaobserwować zwłaszcza wtedy, gdy osoba doświadczająca tego zjawiska czuje się osaczona i atakowana przez drugą stronę. Ucieka się ona wówczas do najprostszego sposobu obrony, czyli kontrataku. Na przykład, palacz atakowany przez drugą osobę w sposób słowny, utnie dyskusję słowami “bo lubię”.

Sposoby redukowania dysonansu poznawczego

  1. Zmień jedną lub więcej postaw, zachowań, przekonań itp., aby związek między tymi dwoma elementami stał się zgodny. 
  2. Zdobądź nowe informacje, które przeważają nad dysonansowymi przekonaniami.
  3. Zmniejsz znaczenie poznania (tj. przekonań, postaw).
  4. Podważ jeden z dowodów lub argumentów – polega onznalezienie innego, lepszego dowodu lub argumentu, który zmniejsza znaczenie dysonansowej informacji.
  5. Reinterpretacja informacji – polega na znalezieniu innego znaczenia dla istniejącej informacji, tak aby jej związek z innymi powiązanymi elementami (poznaniami) nie był już sprzeczny.
  6. Racjonalizacja zachowania po napotkaniu dysonansu poznawczego jest skuteczna, gdy jednostka została nakłoniona do zachowania się w sposób sprzeczny z jej przekonaniami i postawami. 

Przykładem racjonalizacji może być inteligentna studentka, której powiedziano, żeby nie rezerwowała dwóch miejsc na egzaminie uniwersyteckim, ponieważ za dużo przeczytała, ale nie uwierzyła w słowa swojego profesora, ponieważ wie, że to jej pomoże. 

Psychologowie znaleźli kilka sposobów, dzięki którym ludzie redukują ten niekomfortowy stan: reinterpretacja nowej wiedzy, odrzucenie wszelkich argumentów z drugiej strony lub unikanie poprzez odwracanie uwagi.

Racjonalizacja zachowania po napotkaniu dysonansu poznawczego może być postrzegana jako udana, jeśli ktoś skutecznie przekonał cię do działania wbrew istniejącemu systemowi przekonań z pewną formą manipulacji, taką jak przymus (np. perswazja).

Tedeschi, Schlenker i Bonoma doszli do wniosku, że wiele zjawisk powszechnie wyjaśnianych przez teorię dysonansu poznawczego wynika tak naprawdę z dążenia ludzi do zachowania pozorów. Badacze przeanalizowali całą istniejącą literaturę na ten temat, aby dojść do wniosku, że nie ma wystarczających dowodów na to, że zmiany postaw w trakcie eksperymentów wynikają wyłącznie z redukcji lub eliminacji dysonansu poznawczego.

Badanie dysonansu poznawczego zawsze było interesującym zjawiskiem. Jednym z aspektów, który często jest pomijany, jest jego związek z pożądaniem społecznym, a nowa teoria autorstwa Baumeistera i in. nazwana “reagowaniem społecznie pożądanym” została niedawno opublikowana w Journal for Personality and Social Psychology. Twierdzi ona, że społeczeństwo nakłada na nas pewne oczekiwania oparte na naszych własnych przekonaniach, a także na tym, co mówimy lub robimy; kiedy te dwa elementy nie są spójne, powoduje to poczucie winy, które można zredukować poprzez zmianę zachowania, tak aby stało się ono bardziej zgodne z ich słowami/działaniami.

Tedeschi i in. przeprowadzili dwa eksperymenty nad redukcją dysonansu w realistycznych warunkach i znaleźli dowody potwierdzające ich hipotezę – choć badani nie wydają się być tego świadomi, to właśnie troska o samokonsekwencję wyjaśnia reakcje po popełnieniu przez nich działań przeciwstawnych, np. gdy mężczyzna zmienia zdanie, bo bardziej zależy mu na czyjejś aprobacie niż na jego własnej.

Oczywiście zależy od samej psychiki danej osoby, jej refleksyjności oraz pewności siebie. Niejednokrotnie nawet właściwa argumentacja nie jest w stanie zmusić człowieka do skorzystania z innego sposobu redukcji dysonansu, ponieważ trwa on przy swoich racjach za wszelką cenę.