Teoretycznie wszystko jest w porządku. Dzień się skończył, obowiązki zostały wykonane, telefon można odłożyć, a przed Tobą jest wolny wieczór. Mimo to trudno naprawdę odpocząć. Ciało pozostaje napięte, myśli nie zwalniają, a nawet drobny dźwięk za drzwiami potrafi natychmiast przyciągnąć uwagę. Zamiast odprężenia pojawia się czujność, jakby za chwilę trzeba było na coś zareagować.
Taki stan może mieć wiele przyczyn – od przeciążenia i przewlekłego stresu po problemy ze snem czy zaburzenia lękowe. U części osób warto jednak przyjrzeć się również wcześniejszym trudnym doświadczeniom. To, co wydarzyło się w przeszłości, nie zawsze pozostaje wyłącznie wspomnieniem. Czasem wpływa także na sposób reagowania na stres, poczucie bezpieczeństwa, relacje z innymi i możliwość odpoczynku.
Gdy organizm nie dostaje informacji, że zagrożenie już minęło
W sytuacji zagrożenia szybka mobilizacja jest potrzebna. Organizm przygotowuje się do działania: wzrasta napięcie, uwaga koncentruje się na otoczeniu, trudniej skupić się na rzeczach, które w danym momencie nie są najważniejsze. Problem pojawia się wtedy, gdy podobny tryb funkcjonowania utrzymuje się również w bezpiecznych okolicznościach.
Osoba, która doświadczyła czegoś bardzo obciążającego, może reagować szczególnie mocno na sytuacje, zachowania, słowa czy bodźce przypominające wcześniejsze doświadczenia. Nie zawsze musi świadomie łączyć swoją reakcję z przeszłością.
Może pojawiać się na przykład:
- ciągłe obserwowanie otoczenia i sprawdzanie, czy wszystko jest w porządku,
- łatwe przestraszanie się nagłego dźwięku lub ruchu,
- napięcie mięśni, szczęki albo ramion,
- trudność z zaśnięciem mimo zmęczenia,
- częste wybudzanie się,
- drażliwość i szybkie reagowanie na drobne sytuacje,
- potrzeba kontrolowania tego, co dzieje się wokół,
- trudność z koncentracją,
- poczucie, że trzeba być przygotowaną na najgorsze.
Nadmierna czujność jest jednym z objawów, które mogą występować m.in. w PTSD. Nie oznacza to jednak, że każda osoba doświadczająca napięcia czy problemów z odpoczynkiem ma zespół stresu pourazowego. Podobne trudności mogą mieć różne źródła i właśnie dlatego warto patrzeć na nie w szerszym kontekście.
Trudne doświadczenie nie zawsze wygląda tak, jak wyobrażamy sobie traumę
Słowo „trauma” często kojarzymy z katastrofą, wypadkiem, przemocą czy innym dramatycznym wydarzeniem. Rzeczywiście doświadczenia związane z zagrożeniem życia, zdrowia lub bezpieczeństwa mogą prowadzić do reakcji pourazowych. Nie każdy człowiek po takim wydarzeniu będzie jednak reagował w identyczny sposób i nie u każdej osoby rozwinie się PTSD.
Znaczenie ma nie tylko samo wydarzenie, ale również jego przebieg, dostępne wówczas wsparcie, wcześniejsze doświadczenia oraz indywidualny sposób radzenia sobie ze stresem.
Dlatego zamiast próbować samodzielnie oceniać, czy konkretne wydarzenie „było wystarczająco poważne”, bardziej pomocne może być przyjrzenie się temu, jak wpływa ono na życie dzisiaj.
Czy trudno Ci poczuć się bezpiecznie, mimo że obiektywnie nic Ci nie grozi? Czy unikasz określonych miejsc lub sytuacji? Czy niektóre reakcje innych ludzi natychmiast uruchamiają silny lęk albo napięcie? Czy masz poczucie, że stale musisz kontrolować sytuację? Czy odpoczynek sam w sobie wywołuje dyskomfort?
Takie pytania mogą być początkiem lepszego rozumienia własnych reakcji.
Dlaczego odpoczynek może być trudniejszy, niż się wydaje?
„Po prostu się odpręż” brzmi jak prosta rada. W praktyce nie zawsze da się ją wykonać.
Odpoczynek wymaga choć częściowego poczucia bezpieczeństwa. Trzeba pozwolić sobie zmniejszyć kontrolę nad otoczeniem, przestać analizować każdy bodziec i zaufać, że przez chwilę nie trzeba niczego przewidywać ani naprawiać.
Dla osoby przyzwyczajonej do ciągłej gotowości właśnie to może być trudne.
Czasem dopiero wtedy, gdy kończy się dzień i znika lista zadań, do głosu dochodzą emocje lub wspomnienia wcześniej zagłuszane aktywnością. Zdarza się więc, że ktoś świetnie funkcjonuje w pracy, zajmuje się rodziną, organizuje codzienność i sprawia wrażenie osoby bardzo zaradnej, ale wieczorem nie potrafi zasnąć albo w wolny dzień nie wie, co zrobić z narastającym napięciem.
Może pojawić się nawet potrzeba ciągłego bycia zajętą. Kolejne zadanie daje poczucie kontroli, podczas gdy bezczynność sprawia, że trudniej odsunąć od siebie własne emocje.
Czujność może pojawiać się także w relacjach
Ślady trudnych doświadczeń mogą być widoczne nie tylko w reakcjach na hałas, miejsca czy sytuacje. Czasem szczególnie wyraźnie ujawniają się w relacjach z innymi.
Neutralne zdanie może zostać odebrane jako zapowiedź konfliktu. Zmiana tonu głosu partnera może natychmiast budzić niepokój. Brak odpowiedzi na wiadomość uruchamia serię negatywnych scenariuszy. Trudno poprosić o pomoc, bo łatwiej polegać wyłącznie na sobie. Albo przeciwnie – pojawia się silna potrzeba upewniania się, że druga osoba nie odejdzie.
Nie chodzi o świadome „przesadzanie”. Reakcja emocjonalna może pojawić się szybciej niż spokojna analiza sytuacji.
Z czasem prowadzi to czasem do wyczerpania. Ciągłe przewidywanie reakcji innych, kontrolowanie własnych słów i wychwytywanie najmniejszych zmian w zachowaniu otoczenia wymaga ogromnej ilości energii.
Nie każdą reakcję trzeba od razu nazywać traumą
Przy rosnącej popularności treści psychologicznych łatwo znaleźć w internecie listę objawów i spróbować postawić sobie diagnozę. W przypadku traumy szczególnie warto tego unikać.
Problemy ze snem, napięcie, drażliwość, lęk czy trudności z koncentracją mogą występować z wielu powodów. Również przeżycie traumatycznego wydarzenia nie oznacza automatycznie rozwoju PTSD. Diagnoza wymaga uwzględnienia rodzaju objawów, ich nasilenia, czasu trwania i wpływu na codzienne funkcjonowanie.
Nie trzeba jednak posiadać konkretnego rozpoznania, żeby uznać swoje trudności za wystarczający powód do szukania pomocy.
Jeżeli stale czujesz napięcie, masz trudność z odpoczynkiem, pewne wspomnienia lub sytuacje wywołują bardzo silne reakcje albo zauważasz, że przeszłość wpływa na Twoje obecne relacje i codzienne funkcjonowanie, rozmowa ze specjalistą może pomóc uporządkować te doświadczenia.
Jak wygląda praca z trudnymi doświadczeniami?
Terapia traumy nie powinna polegać na zmuszaniu osoby do jak najszybszego opowiedzenia o najbardziej bolesnych wydarzeniach.
Ważną częścią procesu jest stworzenie bezpiecznej relacji terapeutycznej, rozpoznanie aktualnych trudności i dobranie sposobu pracy do konkretnej osoby. Tempo ma znaczenie – podobnie jak możliwość zatrzymania się przy tym, co w danej chwili jest możliwe do udźwignięcia.
W Centrum Terapii dla Kobiet Otulone praca z traumą obejmuje nie tylko przyglądanie się wspomnieniom i emocjom, ale również reakcjom ciała, napięciu oraz trudnościom związanym z poczuciem bezpieczeństwa i regeneracją.
Jeżeli szukasz profesjonalnego wsparcia, terapia traumy w Gdańsku może być przestrzenią, w której wraz ze specjalistą przyjrzysz się swoim doświadczeniom i temu, jak wpływają one na Twoje życie dzisiaj.
Poczucie bezpieczeństwa można budować stopniowo
Wiele osób przez długi czas traktuje własne napięcie jak cechę charakteru. „Taka już jestem”, „zawsze muszę mieć wszystko pod kontrolą”, „nie potrafię odpoczywać” – z czasem podobne zdania mogą stać się elementem opowieści o sobie.
Tymczasem warto zainteresować się nie tylko tym, jaka jestem, ale również: dlaczego mój organizm nauczył się reagować właśnie w ten sposób?
Zrozumienie źródła własnych reakcji nie oznacza szukania winnego w przeszłości. Może natomiast pomóc dostrzec, że niektóre sposoby funkcjonowania miały kiedyś określone znaczenie, ale dziś nie zawsze są już potrzebne.
Nie trzeba też czekać, aż napięcie stanie się nie do zniesienia. Jeśli trudno Ci naprawdę odpocząć, stale wypatrujesz zagrożenia, Twoje ciało pozostaje w gotowości albo czujesz, że wcześniejsze doświadczenia wciąż są obecne w codziennym życiu, możesz zacząć od rozmowy. Czasem pierwszym krokiem nie jest próba natychmiastowej zmiany, lecz bezpieczne przyjrzenie się temu, co dzieje się w Tobie i czego obecnie potrzebujesz.
